W oparach psychodelicznego dymu, w epicentrum kontrkulturowej rewolucji późnych lat 60., większość rockowych bogów płynęła z prądem. Ich bunt był instynktowny, napędzany decybelami i chemicznym uniesieniem. Pośród nich stał jednak ktoś, kto patrzył na to wszystko z chłodną precyzją dyrygenta i sarkazmem ulicznego filozofa. Frank Zappa nie chciał być częścią chóru – wolał pisać do niego partytury, a przy okazji bezlitośnie je recenzować. Jego nieufność do całego przemysłu, który go karmił i który on sam karmił swoją twórczością, była niemal namacalna. Skondensował ją kiedyś w jednej, zjadliwej sentencji, która na zawsze stała się jego nieoficjalnym manifestem.
Większość dziennikarstwa muzycznego to ludzie, którzy nie potrafią pisać, przeprowadzający wywiady z ludźmi, którzy nie potrafią mówić, dla ludzi, którzy nie potrafią czytać.
To nie była zwykła złośliwość. To była diagnoza świata, w którym artysta o jego wrażliwości i intelekcie czuł się jak obcy na psychodelicznym pikniku.
Czy rockman musi być tylko tłem dla własnej legendy?
Pierwszy ogień Zappa skierował w stronę swoich kolegów po fachu – „ludzi, którzy nie potrafią mówić”. W czasach, gdy rockowy etos wymagał, by muzyk był albo natchnionym poetą, albo bełkoczącym pod wpływem używek półbogiem, Zappa oferował coś zupełnie innego: ostry jak brzytwa intelekt i chirurgiczną precyzję wypowiedzi. On nie tylko potrafił mówić; on debatował, argumentował i publicznie rozkładał na czynniki pierwsze absurdy amerykańskiego społeczeństwa. Jego słynna niechęć do narkotyków, tak nietypowa dla realiów Laurel Canyon, nie wynikała z pruderii. Była raczej deklaracją twórczej trzeźwości. Zappa wolał być obserwatorem niż uczestnikiem „freak scene”, którą zresztą bezlitośnie sparodiował na okładce albumu We're Only in It for the Money, kpiąc z ikonicznego Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band Beatlesów.
Gdy inni gubili się w mistycznych uniesieniach i hasłach o pokoju i miłości, on z intelektualnym skalpelem kroił na plasterki hipokryzję zarówno establishmentu, jak i samej kontrkultury. Zamiast monosylabami odpowiadać na pytania o wenę, wolał z pasją dyskutować o polityce, cenzurze czy strukturze amerykańskiego systemu edukacji. Był artystą w pełni świadomym, który nie potrzebował dziennikarza, by ten tłumaczył światu jego myśli. Sam robił to znacznie lepiej, zmuszając media do porzucenia wygodnych klisz i zmierzenia się z rozmówcą, który na każde pytanie miał dziesięć własnych.
Dlaczego Frank Zappa musiał kontrolować wszystko?
„Ludzie, którzy nie potrafią pisać” byli dla Zappy ucieleśnieniem branżowego lenistwa i intelektualnej płycizny. Nie ufał dziennikarzom, bo wiedział, że ich celem jest uproszczenie, sprowadzenie jego skomplikowanej, wielowątkowej muzyki do chwytliwego hasła. Nie ufał też wytwórniom, które widziały w nim raczej ekscentryczny produkt niż kompozytora. Jego cała kariera była więc jedną wielką walką o pełną artystyczną niezależność. Gdy inni artyści podpisywali kontrakty, on zakładał własne wytwórnie – Bizarre Records, a później Barking Pumpkin Records – by to on, a nie anonimowy księgowy, decydował o kształcie okładki czy długości utworu.
To właśnie dlatego sam produkował swoje płyty, reżyserował filmy i projektował oprawę graficzną. Nie chciał pozostawić żadnego pola do interpretacji tym, których uważał za niekompetentnych. Jego słynne przesłuchania do zespołu były legendarne nie z powodu wymagań technicznych, ale dlatego, że szukał muzyków-wykonawców, a nie partnerów do dyskusji. W jego orkiestrze był tylko jeden dyrygent. Ta potrzeba kontroli nie była objawem megalomanii, lecz mechanizmem obronnym artysty, który czuł, że jego dzieło jest zbyt złożone, by powierzyć je komukolwiek innemu. W świecie, w którym nie potrafiono o nim pisać, postanowił sam stworzyć całą narrację.
Partytura buntu czy tylko głośne granie?
Na końcu tego łańcucha pokarmowego byli „ludzie, którzy nie potrafią czytać”. W tej najbardziej gorzkiej części cytatu nie chodziło o dosłowny analfabetyzm, lecz o niezdolność publiczności do odczytania złożonych kodów jego muzyki. Zappa tworzył „elektryczną muzykę kameralną”, a fani często przychodzili na rockowy koncert. Komponował utwory o skomplikowanej strukturze rytmicznej i harmonicznej, a listy przebojów podbijał prześmiewczym „Valley Girl”. Ta przepaść między intencją a odbiorem była jego osobistą tragedią. Kulminacją tego niezrozumienia był dramatyczny incydent z 1971 roku w Londynie, gdy zazdrosny fan zepchnął go ze sceny do orkiestronu, powodując ciężkie obrażenia. Artysta tworzący dla publiczności stał się jej ofiarą.
Jego cynizm był więc tarczą. Skoro nie potraficie czytać moich partytur – zdawał się mówić – to dam wam proste historie, dosadne żarty i piosenki o śmierdzących stopach. Ale nawet w tych pozornie banalnych utworach przemycał drugie i trzecie dno, muzyczne cytaty i społeczną satyrę. Grał z oczekiwaniami, bawił się konwencją, rzucając swoim słuchaczom wyzwanie. Być może w głębi duszy wierzył, że nawet ci, którzy „nie potrafią czytać”, kiedyś nauczą się słuchać.
11
Galeria: Najlepsze country-rockowe albumy wszech czasów! Ikoniczne przykłady wyjątkowego połączenia gatunków
