Nowy Jork w połowie lat 70. był miastem, które ledwo trzymało się w posadach, ale to właśnie na jego brudnych, rozedrganych ulicach rodziło się coś nowego. W zadymionych klubach, takich jak CBGB, gdzie powietrze było gęste od potu, piwa i tanich papierosów, na małych scenach przetaczała się rewolucja. Nie chodziło o wirtuozerię i platynowe płyty. Chodziło o surową energię, o prawdę, która musiała znaleźć ujście. I wtedy na scenę wchodziła ona – chuda, androgyniczna postać w męskiej koszuli, z czarną, potarganą czupryną i spojrzeniem, w którym płonęła poezja i gniew. Jej głos nie był ani czysty, ani szkolony. Był narzędziem – czasem chropowatym szeptem, czasem gardłowym krzykiem. Patti Smith nie pasowała do żadnej z ról, jakie rock’n’roll przewidział dla kobiet. Właściwie nie pasowała do żadnej z ról, jakie przewidział dla kogokolwiek. Po latach ujęła to w słowach, które stały się esencją jej artystycznej drogi:
Nigdy nie byłam piosenkarką, nie potrafię grać na żadnym instrumencie, nie miałam żadnego przygotowania. Co więcej, dorastałam w czasach, gdy wszystkie wielkie gwiazdy rocka były mężczyznami. Nie miałam żadnego wzorca dla tego, co robiłam. Robiłam to, co robiłam, z frustracji i troski.
Ta deklaracja to coś więcej niż kokieteria. To klucz do zrozumienia fenomenu, który eksplodował na scenie z siłą, jakiej nikt się nie spodziewał. Zanim powstał Patti Smith Group, była poetka zafascynowana Rimbaudem i malarka dzieląca pokój w legendarnym Hotelu Chelsea z Robertem Mapplethorpem. Muzyka przyszła później, niemal jako konieczność. Była sposobem na to, by słowa nabrały fizyczności, by mogły uderzyć publiczność prosto w twarz. Początki były skromne – publiczne czytanie wierszy w St. Mark's Church, do których Lenny Kaye, muzyk i rockowy archiwista, dogrywał chropowate, gitarowe tła. To nie były piosenki w klasycznym rozumieniu. To były słowa ubrane w hałas, rytualne melodeklamacje, które miały w sobie więcej punka niż wszystko, co do tej pory określano tym mianem.
Poetka na scenie CBGB, czyli jak frustracja rodzi rewolucję
„Frustracja”, o której mówiła Smith, nie była abstrakcyjna. Była namacalna, wzięta prosto z doświadczenia pracy w fabryce, które opisała w utworze „Piss Factory”. To był gniew na nudę, na ograniczenia, na świat, który nie miał dla niej miejsca. Rock’n’roll stał się dla niej nie celem, lecz wehikułem – najgłośniejszym i najszybszym sposobem na ucieczkę. Kiedy jej zespół, z Ivanem Králem i Jayem Dee Daughertym w składzie, zaczął regularnie grać w CBGB, stało się jasne, że na nowojorskiej scenie pojawiła się zupełnie nowa jakość. To nie była muzyka do tańca. To była muzyka do słuchania, do przeżywania. To był intelektualny i emocjonalny atak, w którym poetycka wrażliwość spotykała się z garażową prostotą trzech akordów.
Gdy w 1975 roku ukazał się jej debiutancki album „Horses”, świat rocka oniemiał. Już sama okładka, słynne czarno-białe zdjęcie zrobione przez Mapplethorpe’a, była manifestem. Smith, w białej koszuli i z marynarką przerzuconą przez ramię, patrzyła prosto w obiektyw z mieszanką wyzwania i nonszalancji. Nie było tu seksapilu, nie było uśmiechu. Była androgyniczna siła i pewność, że to, co ma do przekazania, jest ważniejsze niż jakikolwiek wizerunek. A potem pierwsze słowa płyty, wypowiedziane nad pulsującym fortepianem: „Jesus died for somebody’s sins but not mine”. To było otwarcie, które zdefiniowało ją na zawsze – jako artystkę, która nie prosi o akceptację i nie zamierza iść na żadne kompromisy.
Czy tak miała wyglądać nowa gwiazda rocka? Patti Smith i jej własny wzorzec
Album, wyprodukowany przez Johna Cale’a z The Velvet Underground, był surowy, nieoszlifowany i pełen literackich odniesień. Łączył rockową furię z poetycką głębią, tworząc coś, czego wcześniej po prostu nie było. Smith nie miała wzorców, bo nikt przed nią nie próbował robić czegoś podobnego na taką skalę. Była kobietą na scenie zdominowanej przez męskie ego, ale nigdy nie grała „kobiecą” kartą. Jej siła tkwiła w przekraczaniu płci, w byciu po prostu artystą. Stała się wzorcem dla całego pokolenia – od Michaela Stipe’a z R.E.M., przez Courtney Love, po Florence Welch. Pokazała, że nie trzeba mieć technicznej perfekcji, by tworzyć sztukę, która wstrząsa posadami. Wystarczy mieć coś do powiedzenia i odwagę, by to wykrzyczeć.
Jej kariera to nieustanne balansowanie na krawędzi. Tragiczny upadek ze sceny w 1977 roku, który mógł zakończyć się paraliżem, komercyjny sukces „Because the Night”, napisanego wspólnie z Brucem Springsteenem, a potem nagłe zniknięcie ze sceny na niemal dekadę, by poświęcić się rodzinie. Każdy z tych etapów był dowodem na to, że Smith zawsze podążała własną ścieżką, niezależnie od oczekiwań branży i fanów.
Od outsiderki do matki chrzestnej. Dziedzictwo, którego miało nie być
Dziś Patti Smith jest ikoną, laureatką National Book Award, wprowadzoną do Rock and Roll Hall of Fame. Ale kiedy patrzy się na jej występy, wciąż widać w niej tę samą dziewczynę, która wyszła na scenę CBGB napędzana frustracją i troską. Jej głos może jest nieco niższy, ale ogień w oczach pozostał ten sam. Ta „nie-piosenkarka” i „nie-instrumentalistka” stworzyła jeden z najważniejszych rozdziałów w historii rocka, nie dlatego, że próbowała kimś być, ale dlatego, że nie miała innego wyjścia, niż być po prostu sobą. Udowodniła, że w muzyce, tak jak w poezji, najważniejsza jest prawda – nawet jeśli jest niewygodna, chropowata i daleka od perfekcji. A może właśnie dlatego.
5
