Elton John w Związku Radzieckim. Historia trasy, która przebiła żelazną kurtynę

Bezpieczna gwiazda w kraju Breżniewa. Dlaczego wybrano właśnie Eltona Johna?

Pod koniec lat 70. zachodnia muzyka rozrywkowa była w Związku Radzieckim oficjalnie zakazana i potępiana jako szkodliwa propaganda kapitalizmu. Płyty zagranicznych wykonawców można było zdobyć tylko na czarnym rynku, a za ich posiadanie groziły poważne problemy. Mimo to w 1979 roku radziecka agencja Goskoncert zgodziła się na występy Eltona Johna. Wybór nie był przypadkowy, ponieważ brytyjski piosenkarz, znany z melodyjnych ballad granych na fortepianie, wydawał się urzędnikom mniej groźny niż zbuntowani muzycy punkowi czy grający ostry rock zespół The Rolling Stones.

Trasa została zorganizowana jako oficjalna wymiana kulturalna między Wielką Brytanią a ZSRR. W zamian za koncerty gwiazdy popu na wschodzie, radzieccy artyści klasyczni i zespoły baletowe mogli łatwiej podróżować i występować w krajach zachodnich. Elton John nie zabrał ze sobą całego zespołu, co znacznie uprościło logistykę i zmniejszyło koszty. Na scenie towarzyszył mu jedynie perkusjonista Ray Cooper. Razem stworzyli widowisko, które dla radzieckiej młodzieży było pierwszym tak bliskim kontaktem z muzyką, którą do tej pory znali jedynie z nielegalnych nagrań magnetofonowych.

Koncerty za ruble i walizki pełne kawioru. Finansowe absurdy radzieckiej trasy

Z punktu widzenia biznesowego całe przedsięwzięcie było dla Eltona Johna kompletnie nieopłacalne. Radzieckie władze ustaliły stawkę na poziomie około 1000 dolarów za jeden występ, co przy jego ówczesnej popularności było kwotą symboliczną. Największym problemem okazała się jednak forma płatności. Muzyk otrzymał wynagrodzenie w rublach, których według ówczesnego prawa nie można było legalnie wywieźć poza granice Związku Radzieckiego. Artysta musiał więc wydać zarobione pieniądze na miejscu, kupując to, co było dostępne w luksusowych sklepach dla obcokrajowców.

Pieniądze wypłacono mi w rublach, których nie można było wywieźć z kraju. Większość wydałem na miejscu na gigantyczne ilości kawioru, wódkę, bursztyny i antyczne zegary – wspominał po latach Elton John w swojej autobiografii

Kolejnym absurdem była dystrybucja biletów na występy w Leningradzie i Moskwie. Choć oficjalnie kosztowały one około 8 rubli, zwykły obywatel prawie nie miał szans na ich zakup w kasie. Większość wejściówek trafiła w ręce partyjnych dygnitarzy, oficerów wojska oraz agentów KGB. Na czarnym rynku cena jednego biletu dochodziła do 300 rubli, co stanowiło równowartość kilku średnich miesięcznych pensji ówczesnego pracownika. Powodowało to, że na widowni siedziały dwa zupełnie różne światy: znudzeni oficjele w pierwszych rzędach oraz prawdziwi fani stłoczeni na odległych balkonach.

Bunt na scenie i starcia z milicją. Jak Elton John rozruszał moskiewską publiczność

Atmosfera podczas pierwszych koncertów w Leningradzie była sztywna i przypominała raczej partyjną akademię niż rockowe show. Elton John był zirytowany brakiem reakcji ze strony ludzi siedzących w pierwszych rzędach, którzy w milczeniu obserwowali jego popisy. Aby przełamać tę lodowatą atmosferę, muzyk zaczął zachowywać się wyjątkowo ekspresyjnie. Kopał stołek od fortepianu, grał na instrumentach w sposób bardzo agresywny i gestami zachęcał młodzież z tyłu sali, aby podeszła bliżej sceny. Kiedy fani faktycznie ruszyli w stronę idola, do akcji wkroczyła milicja oraz agenci KGB, którzy próbowali siłą zmusić ludzi do powrotu na miejsca.

Sytuacja stała się na tyle napięta, że Elton John stanowczo zaprotestował przeciwko brutalności funkcjonariuszy. Muzyk zagroził, że przerwie koncert, jeśli milicja nie przestanie pacyfikować bawiącego się tłumu. Władze, bojąc się skandalu dyplomatycznego na oczach zachodnich dziennikarzy, ostatecznie odpuściły i pozwoliły młodzieży na zabawę pod samą sceną. Był to rzadki przypadek, gdy zachodni artysta realnie wymusił na radzieckim aparacie bezpieczeństwa zmianę zasad w trakcie trwania publicznego wydarzenia.

Zakazane piosenki Beatlesów w Moskwie. Dziedzictwo koncertów z 1979 roku

Największym zaskoczeniem dla wszystkich był finał koncertów, podczas którego Elton John wykonywał utwór "Back in the U.S.S.R." z repertuaru grupy The Beatles. Zagranie piosenki zespołu, który w Związku Radzieckim był niemal całkowicie zakazany, wywołało euforię wśród publiczności i konsternację u władz. Ostatni występ z 28 maja 1979 roku w Moskwie został zarejestrowany i przesłany do Wielkiej Brytanii. Była to pierwsza w historii stereofoniczna transmisja satelitarna ze Związku Radzieckiego na Zachód, co technicznie było ogromnym wyzwaniem dla inżynierów z BBC.

Historycy muzyki uważają, że trasa Eltona Johna z 1979 roku była pierwszym poważnym pęknięciem w żelaznej kurtynie. Pokazała ona radzieckiej młodzieży, że świat zachodni nie jest tak zły, jak przedstawiała to państwowa propaganda. Wydarzenie to otworzyło drzwi dla kolejnych artystów, takich jak Billy Joel czy zespoły rockowe, które kilka lat później mogły już swobodniej występować przed rosyjską publicznością. Choć system komunistyczny trwał jeszcze dekadę, koncerty Eltona Johna udowodniły, że muzyka potrafi łączyć ludzi ponad politycznymi podziałami i granicami.

Galeria: Muzyka rockowa lat 70-tych - Polska. Albumy, które zdefiniowały gatunek